อบอุ่นกับเข้มงวดไม่ใช่ของตรงข้ามกัน: สิ่งที่วัยรุ่นชาวนอร์เวย์บอกเราเกี่ยวกับ "พ่อแม่แบบที่ลูกจำได้"

ผมเพิ่งอ่านงานวิจัยชิ้นหนึ่งจากนอร์เวย์ที่ทำให้วิศวกรอย่างผมต้องหยุดคิดเป็นพิเศษครับ งานนี้ตีพิมพ์ในวารสาร Child Indicators Research ปี 2014 โดยนักสังคมวิทยาสองคน คือ Jon Ivar Elstad กับ Kari Stefansen สิ่งที่เขาทำคือเก็บคำตอบจากวัยรุ่นชาวนอร์เวย์กลุ่มใหญ่ ด้วยคำถามที่ฟังดูเรียบง่ายแต่คมมาก นั่นคือ "พ่อแม่ของเธอเป็นแบบไหน" แล้วนำคำตอบมาเทียบกับสภาพครอบครัวและสถานะทางสังคมของแต่ละบ้าน ผลที่ออกมาทำให้ผมต้องกลับไปดูวิธีที่ผมคุยกับลูกที่บ้านใหม่ทั้งหมดครับ

ความจริงคือ ในฐานะคนที่โตมากับตาราง true-false และตัวเลข ผมเคยเข้าใจเรื่องการเลี้ยงลูกผิดมาตลอด ผมเคยคิดว่ามันคือเส้นเดียวที่มี "เห็นใจลูก" อยู่ปลายหนึ่ง แล้ว "เคร่งครัด" อยู่อีกปลาย แล้วพ่อแม่แต่ละคนก็เลือกจุดยืนสักจุดบนเส้นนั้น แต่สิ่งที่งานวิจัยสายนี้บอกคือ มันไม่ใช่เส้นเดียวครับ มันเป็นสองแกนที่แยกจากกันโดยสิ้นเชิง แกนแรกคือความอบอุ่นหรือการตอบสนองต่อลูก ว่าเด็กรู้สึกไหมว่ามีคนเห็นเขา ได้ยินเขา และสนใจสิ่งที่เขาสนใจจริงๆ ส่วนแกนที่สองคือความเข้มงวดในความหมายที่ดี คือการมีข้อเสนอที่ชัดเจน มีความคาดหวังที่บอกกันตรงๆ และมีขอบเขตที่ลูกรู้ว่าอยู่ตรงไหน

พอเอาสองแกนนี้มาไขว้กัน ภาพที่ได้จะเปลี่ยนไปจากที่เราคุยกันในกลุ่มพ่อแม่เยอะมากครับ บ้านที่อบอุ่นพร้อมมีขอบเขตชัดเจน เด็กจะอธิบายพ่อแม่ได้ว่าเข้มแต่ไม่เย็น ห่วงแต่ไม่บังคับ เป็นบ้านที่งานวิจัยมักพบว่าสัมพันธ์กับความสุขของวัยรุ่นมากที่สุด บ้านที่เข้มมากแต่ห่างเหิน คือแบบที่กฎเยอะ คำสั่งเยอะ แต่แทบไม่มีการเล่าเหตุผลและไม่มีที่ให้ลูกถามกลับ บ้านที่อบอุ่นดีแต่หลวมเรื่องขอบเขต ลูกจะรู้สึกว่าพ่อแม่ใจดีมาก แต่กลับหาเส้นแบ่งของสิ่งที่ทำได้ไม่เจอ เหมือนเดินในสนามกว้างที่ไม่มีเส้นข้าง

ส่วนแบบสุดท้ายที่งานวิจัยพูดถึงด้วยน้ำเสียงหนักที่สุด คือบ้านที่วัยรุ่นรับรู้ว่าทั้งไม่อบอุ่นและไม่มีขอบเขต ไม่ใช่เพราะพ่อแม่ไม่รัก แต่เพราะเขาแทบไม่มีตัวตนอยู่ในชีวิตประจำวันของลูกเลย

ถ้าคุณพ่อคุณแม่เคยอ่านเรื่อง การฝึกวินัยที่ไม่ใช่แค่การหาเหตุผล ที่ผมเขียนไว้ก่อนหน้านี้ จะเห็นว่าประเด็นมันเชื่อมกันพอดีครับ ความเข้มงวดที่เป็น "ข้อเสนอ" กับความเข้มงวดที่เป็น "การควบคุม" คนละเรื่องกัน และงานวิจัยนอร์เวย์ชิ้นนี้ยังแยกอีกชั้นหนึ่งที่ผมว่าสำคัญมาก นั่นคือความรู้สึกถูกกดดันหรือถูกแทรกแซงเกินไปของตัวเด็ก วัยรุ่นไม่ได้เกลียดขอบเขตครับ เขาเกลียดการถูกคุมทุกจังหวะโดยที่ไม่มีความอบอุ่นมาคู่กัน มันคือความต่างระหว่างโค้ชที่คอยอยู่ข้างสนามกับกล้องวงจรปิดที่ติดอยู่เหนือหัวเขา

แต่ส่วนที่ทำให้ผมนั่งมองจอนิ่งไปพักใหญ่ ไม่ใช่เรื่องสี่แบบของพ่อแม่ครับ แต่เป็นส่วนที่งานวิจัยเทียบคำตอบพวกนี้กับภูมิหลังของครอบครัว เพราะคำตอบของวัยรุ่นกระจายไม่เท่ากันตามสถานะทางสังคมของบ้าน วัยรุ่นจากครอบครัวที่พ่อแม่มีการศึกษาสูงกว่าและทรัพยากรมากกว่า มีแนวโน้มอธิบายพ่อแม่ว่าอบอุ่นและมีข้อเสนอชัดเจนทั้งคู่ ขณะที่วัยรุ่นจากครอบครัวที่เครียดเรื่องเศรษฐกิจมีสัดส่วนที่บรรยายพ่อแม่ว่าห่างเหินและไม่อยู่ตรงนั้นมากกว่าอย่างชัดเจน และการรับรู้แบบหลังนี้เองที่สัมพันธ์กับความอยู่ไม่สบายใจของวัยรุ่นมากที่สุดในหลายมิติ

ความจริงคือ ตอนอ่านถึงตรงนั้น ผมรู้สึกไม่สบายใจสักหน่อยครับ เพราะเป็นเหมือนมีเสียงในหัวกระซิบว่า "แปลว่าพ่อแม่ที่มีเงินเลี้ยงลูกดีกว่าสิ" ซึ่งผมคิดว่าเป็นการตีความที่ผิดและอยุติธรรมที่สุดกับข้อค้นพบนี้ สิ่งที่งานวิจัยจริงๆ ชี้ให้เห็นคือ ความอบอุ่นกับขอบเขตที่ชัดเจนไม่ได้มาจากความรักที่มากหรือน้อยกว่ากันของพ่อแม่ครับ แต่มันมาจาก "พลังงานที่เหลืออยู่" ของแต่ละบ้าน พ่อแม่ที่ต้องทำงานสองกะ ที่ต้องกังวลเรื่องค่าใช้จ่ายปลายเดือนทุกวัน สมองของเขาถูกใช้ไปกับการอยู่รอดจนเหลือแรงใจไว้ถามลูกว่าวันนี้เป็นยังไงบ้างน้อยลงจริงๆ มันไม่ใช่ความผิดของความรัก แต่มันคือข้อจำกัดของเวลาและสติที่สังคมแบ่งให้แต่ละครอบครัวไม่เท่ากัน